In 2027 moeten nieuwe wetsvoorstellen voor demonstraties en inlichtingendiensten naar de Kamer. Ook wordt behandeling van een nieuwe wet voor politieke partijen voorzien. Dat zijn drie van de concrete stappen in de nieuwe rechtsstaatdoelen van Binnenlandse Zaken.
Minister Pieter Heerma noemt zijn doelen in een brief van 2 november concreter en beter meetbaar. In antwoorden aan D66-Kamerlid Joost Sneller verwijst hij naar die brief. Het Bericht legde de nieuwe uitwerking naast de kritiek van de Algemene Rekenkamer op de begroting voor 2027.
Een wetsvoorstel is nog geen betere bescherming
Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat Heerma onder het doel voor een sterkere democratische rechtsstaat vooral de voortgang van wetgeving vastlegt. Bij vier onderwerpen staat wanneer een voorstel moet worden ingediend of behandeld. Daarmee kan de Kamer controleren of een stuk op tijd komt. Hoeveel beter de rechtsbescherming, openheid of zeggenschap van inwoners vervolgens moet worden, staat er niet bij.
| Onderwerp | Voorgenomen stap |
|---|---|
| Politieke partijen | Behandeling van de nieuwe wet in 2027. |
| Buitenlandse beïnvloeding van het publieke debat | Wetsvoorstel voor een organisatie die dit opspoort in 2027. Vanaf 2029 moet er beter zicht op online beïnvloeding zijn. |
| Demonstratierecht | Openbare raadpleging over nieuwe wetgeving begin 2027; indiening later dat jaar. |
| Inlichtingen- en veiligheidsdiensten | Wetsvoorstel om de diensten meer slagkracht te geven in 2027. |
Bij buitenlandse beïnvloeding noemt Heerma dus ook een beoogde verbetering: vanaf 2029 moet Nederland beter kunnen zien welke campagnes online rondgaan. Hoeveel beter en hoe dat wordt vastgesteld, werkt hij in deze hoofddoelen niet uit.
Die keuze is van belang voor de controle op de regering. Meer bevoegdheden voor een dienst of nieuwe regels voor demonstraties kunnen politiek ingrijpend zijn. Dat een wet wordt ingediend, vertelt nog niet of inwoners beter worden beschermd en of macht beter wordt gecontroleerd.
De Rekenkamer vroeg juist om resultaat
De Algemene Rekenkamer wees in september al op dit verschil. De begroting omschreef veel acties en plannen concreet, maar bevatte slechts beperkt concrete doelen. Dat het moeilijk is om de kwaliteit van een rechtsstaat te meten, vond de Rekenkamer geen reden om zulke doelen achterwege te laten.
Het gaat daarbij ook om de besteding van publiek geld. Zonder een duidelijk beoogd resultaat kan de Kamer een ingediende wet wel afvinken, maar moeilijker beoordelen wat de investering oplevert. Het Bericht schreef eerder over beleidsevaluaties die onvoldoende laten zien wat rijksuitgaven bereiken. Ontbrekende gegevens en onduidelijke doelen bemoeilijken die beoordeling.
Onderzoek is er, de politieke meetlat blijft beperkt
Heerma gebruikt onder meer internationale onderzoeken, de Europese rechtsstaatrapportages en Nederlandse monitors. Hij wijst op onderzoek naar vertrouwen in verkiezingen en naar de veiligheid van politieke ambtsdragers. Bij Justitie bestaan bovendien concrete normen voor de tijd die verschillende soorten strafzaken mogen kosten.
Die onderzoeken kunnen laten zien dat de rechtsstaat achteruitgaat of verbetert. Een politiek doel bepaalt daarnaast welke verbetering de regering zelf binnen welke termijn wil bereiken. Dat verschil blijft in de nieuwe uitwerking grotendeels staan. Voor de rechtsstaat noemt Heerma vooral wetsplannen; elders in dezelfde brief geeft hij wel een concreet vergelijkingspunt, zoals de ambitie om de brede welvaart in Groningen en Noord-Drenthe uiterlijk in 2055 op het landelijke gemiddelde te brengen.
