Voor inheemse gemeenschappen in Zuid-Papoea staat meer op het spel dan het verdwijnen van bomen. Grote landbouwprojecten kunnen hun toegang tot grond, vis en voedsel uit het bos aantasten. Het kabinet erkent die zorgen, maar verwijst voor de verantwoordelijkheid van Europese bedrijven onder meer naar een ontbossingswet die niet alle betrokken gewassen bestrijkt.
Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen en minister voor Buitenlandse Handel Sjoerd Sjoerdsma beschrijven een Indonesisch programma voor rijst, suikerriet en bio-energie bij Merauke. Het beoogde gebruik omvat ongeveer twee tot drie miljoen hectare. Dat is de omvang van het plan, geen telling van al verdwenen bos.
De ministers antwoorden op vragen van ChristenUnie-Kamerlid Don Ceder over landrechten en ontbossing. Volgens hen zijn er geen publiek bekende aanwijzingen voor directe betrokkenheid van de Nederlandse overheid of Nederlandse bedrijven bij zulke grote projecten in het gebied.
Rijst en suikerriet staan niet op de lijst
Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de Europese bescherming waarop het kabinet wijst een belangrijke grens heeft. Wij vergeleken de genoemde gewassen met de actuele productgroepen van de Europese ontbossingsverordening. Die bestrijkt runderen, cacao, koffie, oliepalm, rubber, soja en hout en bepaalde producten die daarvan zijn gemaakt. Rijst en suikerriet staan niet op die lijst.
Voor producten die er wel onder vallen, moeten bedrijven de herkomst controleren en aantonen dat er na 31 december 2020 geen bos voor de productie is verdwenen. Die verplichting gaat voor grote en middelgrote marktpartijen op 30 december in. Voor kleine bedrijven waarvoor het latere tijdpad geldt, is dat 30 juni 2027.
Voor rijst en suiker uit suikerriet geldt deze specifieke Europese controle op recente ontbossing dus niet. Dat is relevant bij een project dat juist zulke gewassen wil verbouwen. Het dossier toont geen concrete levering van deze projectproducten aan Europa aan; de bevinding gaat over de bescherming die bij eventuele Europese handel zou gelden.
Ook binnen de productlijst kent de wet grenzen. Eerder beschreven we hoe ‘ontbossingsvrije’ soja uit verdwenen savanne kan komen. Daar draait het om welk natuurgebied juridisch als bos telt. Bij rijst en suikerriet is de grens nog eerder bereikt: het gewas zelf valt buiten de lijst.
Handelsafspraken vervangen geen importverbod
Het nieuwe handelsakkoord tussen de EU en Indonesië sluit die opening volgens de ministers niet met een verbod op producten uit recent ontbost gebied. Het bevat wel afspraken over bosbescherming en het bestrijden van illegale houtkap. De Europese Commissie beschrijft daarnaast overleg en betrokkenheid van maatschappelijke organisaties bij de uitvoering.
Dat zijn verschillende soorten bescherming. Afspraken tussen overheden kunnen worden gebruikt om landen op hun beleid aan te spreken. Een importvoorwaarde verplicht een bedrijf vooraf te controleren of een bepaalde partij goederen aan de eisen voldoet. Het kabinet wil het handelsakkoord snel in werking laten treden; de genoemde gesprekken daarover richten zich nu op afronding van het ondertekeningsproces.
Voedselzekerheid voor wie?
Indonesië wil met het programma meer voedsel en energie produceren. Het kabinet beschrijft tegelijk het risico dat de voedselvoorziening van lokale gemeenschappen juist onder druk komt te staan wanneer zij hun traditionele leefgebied verliezen.
In een brief uit maart 2025 legden onafhankelijke VN-mensenrechtenexperts meldingen over het Merauke-project voor aan een betrokken onderneming. Daaronder waren klachten over ontbrekende voorafgaande toestemming en druk op bewoners. Het ging om gerapporteerde beschuldigingen waarover zij opheldering vroegen. Het kabinet zegt die rapportages niet zelfstandig te kunnen verifiëren.
De Nederlandse ambassade heeft de zorgen besproken met Indonesische overheden en politie, onder meer tijdens een bezoek aan de Papoea-provincies in september. Voor bewoners die hun grond en voedselbronnen dreigen te verliezen, hangt bescherming daarmee niet alleen af van wat Europa over bossen afspreekt, maar ook van de gewassen die het onder zijn handelsregels brengt.

