Veel werkende ouders moeten vanaf 2029 minder betalen voor kinderopvang, met overheidsgeld dat rechtstreeks naar de opvangorganisatie gaat. Over de Europese voorwaarden voor dat nieuwe stelsel is achter de schermen gesproken. Minister van Werk en Participatie Thierry Aartsen weigert de reacties van de betrokken Europese ambtenaren aan de Tweede Kamer te geven.

Hij deelt wel drie Nederlandse notities ter voorbereiding op die gesprekken. Die gaan onder meer over het risico dat opvangbedrijven ongeoorloofde staatssteun ontvangen en over voorwaarden om dat te voorkomen. Wat de gesprekspartners uit Brussel daarvan vonden, blijft buiten beeld. In een van de stukken is hun standpunt weggelakt.

Van geld voor ouders naar voordeel voor bedrijven

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de Nederlandse redenering in de gespreksstukken tussen 2024 en 2026 wezenlijk veranderde. We lazen de drie notities naast de nieuwe antwoorden en het financieringsplan van september.

In de notitie uit 2024 was de voorkeursroute nog om het geld juridisch als een recht van de ouder te behandelen. De opvangorganisatie zou het bedrag wel ontvangen, maar er zelf geen recht op hebben. Nederland wilde Brussel vragen of daarmee staatssteun kon worden voorkomen.

In juni 2026 redeneert het ministerie anders. De subsidie maakt opvang beter betaalbaar, vergroot de vraag en kan zo omzet én winst van aanbieders verhogen. Dat is volgens het ministerie een economisch voordeel voor die bedrijven. De notitie concludeert daarom dat er een aanzienlijk risico op staatssteun bestaat.

Dat verschil raakt de vraag waar publiek geld uiteindelijk terechtkomt. Ouders moeten minder betalen, terwijl de overheid ook vraag en inkomsten van commerciële aanbieders ondersteunt. Het ministerie wil voorkomen dat meer subsidie leidt tot een te ruime vergoeding voor bedrijven.

Winst mag, te veel subsidie niet

Het kabinet kiest daarom voor een Europese uitzonderingsregeling voor economische diensten met een publiek belang. Zo’n dienst heet een dienst van algemeen economisch belang, afgekort DAEB. Kinderopvang kan daaronder vallen. De regeling staat overheidssteun toe onder voorwaarden, waaronder controle op een te hoge vergoeding. Een redelijke winst voor aanbieders blijft mogelijk.

Een deel van de sector verzet zich tegen die route. Volgens de notitie van juni gaat het om organisaties die samen ongeveer 40 procent van de sector vertegenwoordigen. Zij vrezen beperkingen voor ondernemen, investeren en winst maken, en betwisten de inschatting van het staatssteunrisico. Het ministerie schrijft dat hun alternatieven dat risico niet wegnemen.

Voor de gekozen vrijstelling is geen afzonderlijk goedkeuringsbesluit van de Europese Commissie nodig als aan de voorwaarden wordt voldaan. Er ontbreekt dus niet een verplichte Brusselse vergunning. Wat de Kamer niet krijgt, is de informele reactie waarmee zij de Nederlandse afweging verder zou kunnen controleren.

In zijn vandaag gepubliceerde advies vraagt de Raad van State juist om overleg met de Europese Commissie over de uitwerking van de regeling. De raad vindt de keuze voor een publieke dienst begrijpelijk, maar zet vraagtekens bij de vormgeving. Andere manieren van financieren, zoals inkoop door de overheid, kunnen volgens de raad staatssteunregels zelfs buiten beeld houden. Het advies vraagt daarmee om nader onderzoek naar de ruimte voor andere oplossingen.

Ambtenaren wezen zelf op informatieplicht

De weigering volgt op vragen en een informatieverzoek van Pepijn van Houwelingen van Forum voor Democratie. In de bijgevoegde beslisnota wijzen Nederlandse ambtenaren op de grondwettelijke informatieplicht aan het parlement. Zij schrijven dat weigeren alleen kan als concreet is aan te tonen dat openbaarmaking een zwaarwegend belang schaadt.

Hun advies is de eigen voorbereidingsstukken wel te delen, maar de Europese reacties niet. Aartsen volgt dat advies. Hij beroept zich op het belang van de staat: ambtenaren moeten informeel kunnen verkennen wat kan en wat niet. Volgens hem gaat die mogelijkheid verloren als de inhoud later toch openbaar kan worden.

Ouders blijven een deel zelf betalen

Het financieringsplan moet vooral de onzekerheid over terugvorderingen bij ouders wegnemen. Hoe lang de gevolgen van het oude stelsel doorwerken, is zichtbaar in de wachttijden voor hulp aan gedupeerde ouders bij hun schadeverhaal. Dat is de nog lopende hersteloperatie, naast de plannen voor een nieuw stelsel.

Het kabinet mikt op invoering per 1 januari 2029. In het voorgestelde stelsel betaalt de overheid voor ouders die aan de voorwaarden voldoen 95,6 procent van het uurtarief, tot aan de vastgestelde maximumuurprijs. Het overige deel en een tarief boven die maximumprijs blijven voor ouders. ‘Bijna gratis’ opvang betekent dus niet dat iedere rekening vrijwel geheel verdwijnt.

Hoe de huidige kinderopvangtoeslag en je eigen bijdrage worden berekend, staat uitgelegd op Geldmens.

Hoe hoog een redelijke winst voor aanbieders precies moet zijn, laat het kabinet nog onderzoeken. In september verwachtte het die analyse aan het eind van dit jaar. De Europese reacties op de onderzochte aanpak houdt het intussen buiten het zicht van de Kamer.