De Italiaanse internetdienst Autistici/Inventati, die activisten gratis e-mail en websites aanbood, is na Amerikaanse sancties gestopt. Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen noemt de Europese regeling tegen de gevolgen van buitenlandse sancties als mogelijke bescherming. Maar die regeling dekt de Amerikaanse maatregel tegen deze dienst niet.

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de regeling alleen geldt voor buitenlandse sanctiewetten die op een Europese lijst staan. Volgens de actuele uitleg van de Europese Commissie bevat die lijst Amerikaanse maatregelen rond Cuba en Iran. Washington plaatste Autistici/Inventati op een terrorismesanctielijst, op een andere wettelijke grondslag.

Een regeling noemen is nog geen bescherming bieden

De Europese regeling heet het Blocking Statute. Voor de buitenlandse maatregelen die eronder vallen, kan zij Europese bedrijven onder meer verbieden die sancties na te leven en mogelijkheden bieden om schade te verhalen. De sanctiegrondslag tegen Autistici/Inventati staat niet op de huidige lijst. Daarvoor zou de regeling eerst moeten worden uitgebreid.

Dat verschil blijft onbenoemd in de nieuwe antwoorden aan de Kamerleden Barbara Kathmann van PRO en Sarah El Boujdaini van D66. Berendsen beschrijft het doel van de regeling en verwijst voor verdere stappen naar Europees overleg. Een besluit dat de getroffen internetdienst onder die bescherming brengt, noemt hij niet.

Ook een uitbreiding zou Amerikaanse sancties niet wereldwijd ongedaan maken en biedt geen garantie dat bedrijven hun diensten voortzetten. Het gaat om Europese juridische bescherming tegen bepaalde gevolgen van die sancties. Juist daarom doet de precieze reikwijdte ertoe voor aanbieders die moeten beslissen of zij kunnen blijven werken.

Gebruikers verliezen e-mail en websites

Het Amerikaanse ministerie van Financiën zette Autistici/Inventati op 26 augustus op de sanctielijst. Het beschuldigt het collectief van technologische steun aan terroristische activiteiten. Autistici/Inventati verwerpt die beschuldiging. Het door vrijwilligers bijgehouden archief van de dienst vermeldt dat het collectief is ontbonden en alle diensten op 18 september zijn beëindigd.

Daarmee raakt een sanctie tegen een dienstverlener ook de mensen die deze infrastructuur gebruiken om te mailen, publiceren of zich te organiseren. Berendsen zegt kritisch te staan tegenover het Amerikaanse besluit vanwege de ingrijpende gevolgen voor personen en organisaties die de EU niet als terroristisch beschouwt.

Het kabinet voert gesprekken met de Verenigde Staten en Nederlandse bedrijven. Daarbij wil het ook voorkomen dat bedrijven uit angst voor sancties verder gaan dan de Amerikaanse regels vereisen. Het Europese middel om met tegenmaatregelen op economische dwang te reageren, wordt volgens Berendsen niet ingezet. Het kabinet houdt vast aan een terughoudende houding.

Voor het Strafhof staat de afweer klaar, maar nog niet aan

De kwestie raakt ook het Internationaal Strafhof, dat afhankelijk is van onder meer banken en digitale dienstverleners. Het Europese overleg van 12 oktober leverde de bevestiging op dat het Blocking Statute klaarstaat wanneer dat nodig is om het Hof te beschermen. De regeringsleiders vroegen op 16 oktober om passende Europese stappen zodat bedrijven het Hof kunnen blijven bedienen.

Dat is een bereidverklaring en een opdracht tot verdere actie, geen uitbreiding van de regeling. Zoals Het Bericht eerder onderzocht, kent ook de Amerikaanse uitzondering voor de dagelijkse bedrijfsvoering van het Strafhof beperkingen.

Voor domeinnamen wijst Berendsen op een eigen keuze: organisaties kunnen .nl of .eu gebruiken in plaats van .com, .net of .org, waarvan de beheerders onder Amerikaanse wetgeving vallen. Dat verandert waar het webadres wordt beheerd. Afhankelijkheid van een bank, softwareleverancier of andere Amerikaanse dienst is daarmee nog niet weggenomen.