Bij een nieuwe school of brug kan de overheid met haar bestelling ook schonere fabrieken steunen: door staal en cement met minder CO₂-uitstoot te verlangen. Nederland wil zulke eisen aanscherpen. Maar een opdracht die schoner materiaal vraagt, hoeft daarmee nog niet naar een Europese producent te gaan.

Dat onderscheid blijft de Nederlandse inzet bij de nieuwe Europese industriewet, de Industrial Accelerator Act. Minister van Economische Zaken en Klimaat Heleen Herbert wil meer vraag naar schonere producten, maar blijft terughoudend met algemene voorrang voor Europese herkomst. Dat schrijft zij aan PRO-Kamerlid Tom van der Lee.

Schoner produceren en Europees kopen zijn twee keuzes

De Europese Commissie stelde de wet in maart voor. Zij wil met publieke opdrachten, subsidies en energieprojecten meer zekerheid geven aan fabrieken die investeren in verduurzaming. Voor een ondernemer telt immers niet alleen of schoner produceren technisch kan, maar ook of iemand het duurdere product gaat kopen.

Wat verlangt de overheid van een leverancier?
Soort eisWaarop wordt geselecteerd?
KlimaateisHoeveel CO₂ bij de productie vrijkomt.
HerkomsteisWaar een product of onderdeel is gemaakt.

Een klimaatregel kan dus ook een schone producent buiten Europa toelaten. Een herkomsteis richt de vraag juist op bepaalde landen. Nederland wil bij die tweede route ook bevriende handelspartners ruimte geven. Voor sommige strategische producten ziet het kabinet wel reden om Europese herkomst te verlangen, zoals bij groen staal. Het wijst Europese voorkeur dus niet in alle gevallen af.

De rekening voor een gebouw is niet die voor een ton staal

Van der Lee verwijst naar onderzoek van het Jacques Delors Centre, dat stevigere Europese en groene eisen betaalbaar acht. De onderzoekers vergelijken de meerprijs van materialen met de kosten van het hele project. Staal en cement vormen maar een deel van de rekening voor een school. Een flinke opslag op die materialen betekent daardoor geen even grote stijging van de totale bouwkosten.

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat ook de eerdere kabinetsbeoordeling al kleine prijseffecten voor deze groene materiaalnormen beschreef. Wij controleerden de financiële paragraaf van het oorspronkelijke Nederlandse standpunt. Die noemt voor de combinatie van schoner staal, aluminium en cement een geraamde prijsstijging van 0,45 procent. Het gaat om de inschatting bij het oorspronkelijke voorstel, niet om alle mogelijke strengere eisen.

Het kabinet onderschrijft nu dat strengere klimaateisen met beperkte meerkosten kunnen samengaan. Het vindt het Europese voorstel op dat punt zelfs te weinig ambitieus. De waarschuwing voor hogere kosten en handelsspanningen richt Herbert vooral op de afzonderlijke keuze om buitenlandse leveranciers vanwege hun herkomst uit te sluiten.

Publiek geld moet ook productiezekerheid opleveren

Voor werknemers en industrieregio’s maakt die keuze verschil. Een gegarandeerde markt voor schonere producten kan investeringen aantrekkelijker maken. Waar die productie terechtkomt, hangt mede af van de herkomstregels. Daar staan andere publieke belangen tegenover: betaalbare voorzieningen, toegang tot benodigde technologie en voorkomen dat handelspartners Europese bedrijven met tegenmaatregelen raken.

Dat Europese herkomsteisen in de praktijk uitwerking vragen, bleek eerder bij de inkoop van Europese vezels voor militaire bescherming. In dat afzonderlijke defensiedossier ontbrak nog de toets of de voorkeur juridisch effectief kon worden afgedwongen. De industriewet gaat over andere markten, maar ook hier telt meer dan de aankondiging dat Europees materiaal voorrang krijgt.

Herbert wil hogere en geleidelijk strengere klimaateisen voor meer sectoren. Voor voorrang op basis van herkomst blijft het kabinet per product of sector afwegen of die nodig is. De nieuwe publicatie verandert dat standpunt niet.