Zeven vliegtuigen die op maandag 9 november naar Schiphol vlogen, kregen problemen met hun satellietnavigatie. Ze konden met aanwijzingen van de luchtverkeersleiding veilig landen. NRC bracht de verstoring zondag naar buiten; Luchtverkeersleiding Nederland bevestigde de problemen tegenover NH Nieuws.

Voor passagiers is dat een belangrijk onderscheid: verlies van gps betekent niet dat een vliegtuig geen weg meer naar de landingsbaan heeft. Nederland houdt ook navigatiemiddelen op de grond beschikbaar. Maar wanneer meer toestellen daarop moeten terugvallen, telt ook hoeveel verkeer de verkeersleiders nog veilig kunnen begeleiden.

Een reserve voor de positie, niet voor de hele dienstregeling

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de Europese veiligheidsadviezen verder gaan dan het beschikbaar houden van reserveapparatuur. We vergeleken het Nederlandse inspectieverslag over 2025 met de actuele aanbevelingen van de Europese luchtvaartautoriteit EASA en een nieuwe leidraad van Eurocontrol. Daarin tellen ook de extra werklast, geoefende medewerkers en het aantal vluchten dat kan worden afgehandeld mee.

De leidraad van Eurocontrol verscheen op 5 november. Bij verstoring moeten verkeersleidingsorganisaties volgens het document beoordelen of zij minder vliegtuigen tegelijk kunnen verwerken. Ook moeten zij nagaan of andere afstanden tussen vliegtuigen nodig zijn. Een toestel veilig begeleiden en de volledige dienstregeling blijven uitvoeren zijn dus twee verschillende opgaven.

Voor reizigers kan een veiligheidsmaatregel daardoor vertraging betekenen. Dat is een mogelijk gevolg bij een grotere verstoring, geen vastgestelde uitkomst van het incident op 9 november. Volgens de luchtverkeersleiding had dat incident geen gevolgen voor de veiligheid. Wat overmacht voor gestrande reizigers betekent, zochten we uit bij de recente vliegstop in de Verenigde Staten.

Ook apparatuur op de grond kan gps nodig hebben

Gps gebruikt signalen van satellieten om een positie en de tijd te bepalen. Bij jamming wordt de ontvangst verstoord. Bij spoofing krijgt een ontvanger juist vervalste signalen. Volgens de luchtverkeersleiding is bij het incident boven Nederland jamming aannemelijk.

De uitwijkmogelijkheden werken anders. Radiobakens kunnen helpen om de positie te bepalen; een landingssysteem bij de baan geeft richting en daalpad aan. Ook kan de verkeersleiding aanwijzingen geven op basis van een bruikbaar, onafhankelijk beeld van het vliegverkeer.

Daarbij is niet ieder systeem op de grond vanzelf onafhankelijk van satellieten. EASA waarschuwt dat grondapparatuur de nauwkeurige satelliettijd kan gebruiken. Valt die weg of klopt zij niet meer, dan kan dat ook de communicatie en het volgen van vliegtuigen raken. Daarom moeten ook die afhankelijkheden worden gecontroleerd.

De inspectie bespreekt het risico al bij controles

De Inspectie Leefomgeving en Transport schrijft in haar op 15 oktober verschenen jaarverslag dat de radionavigatiebakens van LVNL een alternatief bieden. De inspectie brengt de Europese aanbevelingen actief onder de aandacht van de sector en bespreekt het onderwerp tijdens audits. De EASA-aanbevelingen zijn geen nieuw bindend veiligheidsbevel.

Het verslag bevat ook veel meldingen van eerdere gps-verstoringen. Die betroffen buitenlands luchtruim, vooral tijdens vluchten van of naar Nederland met Nederlands geregistreerde toestellen. Die cijfers mogen niet worden gelezen als duizenden eerdere verstoringen boven Nederland.

Een werkend reservebaken alleen houdt een luchthaven niet draaiende. Daarvoor zijn ook getrainde piloten en verkeersleiders nodig, met afspraken over hoeveel verkeer zij tijdens een storing aankunnen. De Europese leidraad adviseert gezamenlijke oefeningen en een evaluatie na een verstoring. De geraadpleegde stukken noemen geen aantal vluchten dat Schiphol bij langdurige gps-uitval kan blijven verwerken.