Wie te lang op een overheidsbesluit wacht, kan in veel zaken een financiële prikkel inzetten: een dwangsom. Juist de diensten die moeite hebben op tijd te beslissen, onderzoeken nu samen met ministeries hoe dat stelsel kan veranderen. Het gaat om UWV, de Immigratie- en Naturalisatiedienst en de organisatie die het herstel van de toeslagenaffaire uitvoert.
Het programma begon in het najaar van 2025 op initiatief van de uitvoeringsorganisaties en ministeries zelf. Er lag geen opdracht van het kabinet aan ten grondslag, schrijft staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Claudia van Bruggen. Zij antwoordt op vragen van Fatihya Abdi en Mohammed Mohandis (beiden PRO).
Het probleem verschuift naar het drukmiddel
Volgens Van Bruggen helpen dwangsommen onvoldoende wanneer een dienst structureel niet genoeg mensen of capaciteit heeft om besluiten te nemen. Procedures over te laat beslissen vragen bovendien werk van diezelfde organisatie. Dat werk kan dan niet naar de inhoudelijke afhandeling van aanvragen en bezwaren gaan, redeneert zij.
Het kabinet wil de dwangsom niet overal afschaffen, benadrukt de staatssecretaris. Het programma moet een effectieve oplossing vinden. De betrokken diensten hebben inmiddels mogelijkheden verkend. Welke veranderingen zij precies overwegen en welke bescherming wachtende mensen daarvoor krijgen, maakt het antwoord nog niet duidelijk. Uiterlijk in het eerste kwartaal van 2027 wil het kabinet meer uitleg geven.
Dat raakt een ongelijke verhouding. Iemand die op een uitkering, een verblijfsbesluit of herstel van financiële schade wacht, kan de overheid niet door een andere aanbieder vervangen. De beslistermijn en een middel om naleving af te dwingen beschermen juist degene die afhankelijk is van die ene instantie. Van Bruggen erkent dat het halen van de termijnen de verantwoordelijkheid van de overheid is.
Minder werk bij de dienst kan meer rechtszaken betekenen
Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de aangevoerde capaciteitsproblemen niet vanzelf tot minder werk voor de overheid leiden als de dwangsom verdwijnt. De Raad voor de rechtspraak waarschuwde in zijn advies van augustus over een afzonderlijk WIA-voorstel juist voor een verschuiving naar de rechter. De Raad verwacht dat mensen dan vaker een procedure beginnen om alsnog een besluit af te dwingen.
Bij dat voorstel zou de eenvoudige vergoeding zonder rechter tijdelijk verdwijnen. De gang naar de rechter bleef wel bestaan. De Raad raamde de extra kosten voor de rechtspraak op €270.000 in het eerste jaar en €200.000 per volgend jaar zolang die tijdelijke regeling geldt. Hij adviseerde het voorstel niet in te dienen: zonder gelijkwaardig alternatief neemt de rechtsbescherming af.
Die raming gaat over het WIA-voorstel, niet over het bredere programma dat nu wordt toegelicht. Zij laat wel zien waarom alleen de werklast bij een uitvoeringsdienst geen volledige maatstaf is. Ook de inspanning van wachtende mensen en het werk bij rechtbanken tellen mee. Eerder beschreef Het Bericht waarom een voorschot op een WIA-uitkering geen vervanging is voor een middel dat een besluit afdwingt.
Niet overal geldt dezelfde bescherming
Een bestuurlijke dwangsom kan na een melding van een verstreken termijn gaan lopen zonder dat iemand naar de rechter hoeft. Een rechterlijke dwangsom is een bedrag dat de rechter aan zijn opdracht om te beslissen verbindt. Die twee vormen van bescherming zijn niet overal gelijk geregeld.
Bij besluiten onder de Vreemdelingenwet is de bestuurlijke dwangsom al afgeschaft. Sinds 16 oktober kan de rechter in nieuwe procedures over te laat beslissen ook geen dwangsom meer opleggen. Voor beroepen die vóór die datum zijn ingesteld, blijven de oude regels gelden. De rechter kan nog wel een termijn stellen waarbinnen een besluit moet volgen.
Voor het bredere programma is nog geen nieuwe regeling gepresenteerd. De staatssecretaris zegt dat er binnen dit programma ook nog geen ambtelijk of juridisch advies aan haar of de minister van Binnenlandse Zaken is uitgebracht. De inhoudelijke keuzes volgen in de aangekondigde kabinetsbrief.

