Voor een nieuw paspoort of een identiteitskaart laten gemeenten steeds vaker een computer controleren of de pasfoto bij de aanvrager hoort. Een camera maakt aan de balie een nieuwe opname en vergelijkt die met de foto's op het identiteitsdocument. Wat er gebeurt als iemand die extra controle weigert, blijkt per gemeente te verschillen.

Staatssecretaris Eric van der Burg heeft geen algemeen overzicht van de gemeenten die gezichtsscans inzetten en evenmin van de vraag of overal de privacywaarborgen op orde zijn. Dat antwoordt hij aan PVV-Kamerlid Emiel van Dijk. Gemeenten handelen volgens hem op eigen initiatief en onder eigen verantwoordelijkheid. Hij wil de techniek uiteindelijk een vaste plek in het paspoortproces geven.

Dezelfde aanvraag, een andere keus

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat gemeenten verschillend omgaan met inwoners die geen gezichtsscan willen. We vergeleken de publieksinformatie van Enschede met een raadsbrief van Arnhem. Enschede schrijft dat bezoekers de gezichtsvergelijking niet kunnen weigeren: zonder de scan worden zij niet geholpen. Dat geldt volgens de gemeente ook voor bijvoorbeeld een verhuizing of geboorteaangifte.

Arnhem koos in een raadsbrief van 27 januari juist voor een alternatief bij de invoering van de scan voor reisdocumenten. Wie niet meewerkt, krijgt daar volgens die opzet alsnog een identiteitscontrole door medewerkers, met extra aandacht en een tweede paar ogen. De proef is voor een jaar bedoeld en geldt voor volwassenen.

Ook Arnhem ziet de scan als middel tegen fraude. Maar de gemeente schreef tegelijk dat lokale fraudecijfers ontbreken en dat zij nog niet volledig kan zien hoe het algoritme tot zijn uitkomst komt. Zij wil de noodzaak en werking daarom na de proef opnieuw beoordelen. De keuze tussen verplicht scannen en een controle door medewerkers is dus geen vaststaand technisch gegeven.

Ook intern noemt het ministerie de weigering een probleem

In de bijbehorende beslisnota staat scherper beschreven wat voor inwoners op het spel staat. Ambtenaren schrijven op 7 oktober dat het vooral wringt dat iemand bij weigering geen rijbewijs of identiteitsbewijs krijgt, terwijl voorheen een visuele controle door een medewerker voldoende was. In de openbare antwoorden ondersteunt Van der Burg de wens van gemeenten om de techniek te gebruiken. Hij noemt wel de strenge privacyvoorwaarden, maar geeft geen oordeel dat de verplichte scan in Enschede daaraan voldoet.

Voor een inwoner gaat het om toegang tot onmisbare overheidsdiensten. Een identiteitscontrole is verplicht; daarmee staat nog niet vast dat iedere aanvullende biometrische controle noodzakelijk is. Juist wanneer weigeren betekent dat een aanvraag niet verder komt, moet duidelijk zijn waarom een minder ingrijpende controle niet volstaat.

Een privacyonderzoek is geen vrijbrief

Bij een gezichtsscan verwerkt een gemeente unieke lichaamskenmerken. De privacywet beschermt zulke gegevens extra. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens gelden die strenge regels ook wanneer de computer alleen twee gezichten vergelijkt, zonder iemand in een grote databank op te zoeken.

Vooraf moeten gemeenten onderzoeken welke privacyrisico's ontstaan en hoe zij die beperken. Zo'n onderzoek heet een DPIA. Het vervangt de vereiste wettelijke onderbouwing niet. Ook de noodzaak, de hoeveelheid verwerkte gegevens, de beveiliging en de bewaartermijn moeten kloppen.

Van der Burg wijst voor controle op de gemeentelijke functionaris voor gegevensbescherming en de Autoriteit Persoonsgegevens. Er bestaat ook een standaardonderzoek dat gemeenten kunnen gebruiken. De medewerker moet zelf blijven oordelen: een uitkomst van de computer mag niet als enige de beslissing bepalen. Dat zijn concrete waarborgen, maar het kabinet kan niet aangeven of zij overal worden geboden.

Nieuwe wetgeving volgt later

Al in september meldde Van der Burg dat meer dan de helft van de gemeenten automatische gezichtsvergelijking gebruikt. Hij kondigde toen ook de wettelijke verankering aan. Die is nog in voorbereiding. In de septemberbrief plaatst hij de wetswijzigingen voor gezichtsscans na een ander voorstel over digitale pasfoto's, dat hij rond medio 2028 wil indienen. Dat is een planning voor indiening, niet voor invoering.

Tot die tijd blijven gemeenten verantwoordelijk voor hun huidige gebruik. De nieuwe antwoorden bevatten geen landelijke controlelijst waarmee de Kamer kan zien waar mensen een scan moeten ondergaan en hoe hun gegevens daar worden beschermd.