Een in 2025 gemaakte Nvidia-computer is volgens de Oekraïense militaire inlichtingendienst gevonden in een Russische kruisraket. Zulke elektronica mag vanuit de EU niet rechtstreeks of via een omweg naar Rusland worden geleverd. Toch kan de Nederlandse Douane niet aangeven hoe vaak zij controleert of exporteurs de verplichte maatregelen tegen die omwegen nemen.

Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat de onderzoekscijfers die het kabinet presenteert geen afzonderlijk zicht geven op die controle. Wij vergeleken de nieuwe antwoorden aan de Eerste Kamer met de Europese uitleg over de verplichtingen voor bedrijven. Die moeten voor bepaalde risicogoederen hun klanten en handelsroutes onderzoeken. De Douane registreert niet op welke wetsartikelen een onderzoek is gericht en kan daardoor geen telling voor deze verplichtingen leveren.

Een verbod geldt ook voor gewone elektronica

De aanleiding is een Nvidia Jetson Orin-module in de Russische S-71M-kruisraket. De Oekraïense inlichtingendienst publiceerde de vondst op 12 augustus. In haar onderdelenregister staat maart 2025 als productiedatum. Het gaat dus volgens die registratie om een onderdeel dat jaren na de Russische invasie is gemaakt, niet om een chip uit een oude voorraad van vóór de oorlog.

De onafhankelijke senatoren Cees van de Sanden en Robert van Gasteren en BBB-senator Henk Marquart Scholtz vroegen hoe zo'n onderdeel ondanks de sancties in een Russisch wapen kan belanden.

Het kabinet maakt een belangrijk onderscheid. Veel gewone elektronica heeft geen aparte exportvergunning nodig voor iedere bestemming. De sancties tegen Rusland kunnen de levering ervan toch verbieden. Volgens de voorlopige indeling van het kabinet vallen zowel de module als de processor onder de Russische sancties en op een Europese lijst van onderdelen die bijzondere aandacht verdienen.

Een belofte op papier is niet genoeg

Voor de handel in zulke risicogoederen gelden extra verplichtingen. Bij export naar bepaalde landen buiten de EU moeten bedrijven niet alleen in het contract doorlevering naar Rusland verbieden. Zij moeten ook het risico op die doorlevering onderzoeken en maatregelen nemen om dat te beperken. De Europese Commissie noemt bijvoorbeeld ongebruikelijke routes, onduidelijke tussenhandelaren en klanten zonder een aannemelijke reden om de onderdelen te kopen. Voor handel die uitsluitend binnen de EU of met aangewezen partnerlanden plaatsvindt, geldt een uitzondering op deze onderzoeksplicht.

De Douane zegt bij onderzoek te kunnen nagaan of een exporteur zulke maatregelen heeft genomen. Hoe vaak dat is gebeurd, blijft in de antwoorden onduidelijk. Het kabinet noemt ongeveer duizend onderzoeken naar strategische goederen en sancties sinds 2022. Elders noemt het ongeveer zeshonderd onderzoeken zonder dezelfde periode of afbakening te geven. Geen van beide aantallen vertelt hoe vaak de afzonderlijke verplichtingen tegen doorlevering zijn gecontroleerd.

Dat maakt het voor het parlement moeilijker om te beoordelen of die Europese bescherming ook in de praktijk werkt. Een ondernemer die zijn klant en handelsroute zorgvuldig onderzoekt, maakt daarvoor kosten. Als een concurrent die controles overslaat, kan die sneller en goedkoper handelen. De gevolgen van onderdelen die alsnog in wapens belanden, komen terecht bij de mensen tegen wie die wapens worden ingezet.

De route van deze chip blijft onbekend

Het kabinet zegt dat het, voor zover bekend, nog nooit een onderdeel uit een Russisch wapen heeft kunnen herleiden tot verhandeling, vervoer of doorvoer vanuit Nederland. Op de vraag of Nederlandse bedrijven bij deze Nvidia-module zijn onderzocht, volgt geen bevestiging of ontkenning. De Douane doet geen uitspraken over individuele gevallen.

De senatoren vroegen ook of serienummers of een unieke elektronische identificatie kunnen helpen om juist zulke geavanceerde modules te volgen. Of die opties in deze Amerikaanse casus een oplossing zouden bieden, heeft het kabinet niet onderzocht. Overleg met Nederlandse producenten had volgens de regering voor hun goederen geen werkbare oplossing opgeleverd.

Het kabinet erkent dat westerse componenten via een groot netwerk van tussenhandelaren Rusland blijven bereiken. Het wijst op de enorme handelsvolumes en zegt dat sancties de aanschaf voor Russische bedrijven duurder maken. Een meetbaar effect van de Nederlandse maatregelen noemt het moeilijk vast te stellen. De eigen inbreng in de Europese evaluatie van de exportregels blijft vertrouwelijk: daarin staan volgens het kabinet zowel uitvoeringsproblemen als mogelijke onderhandelingsposities.