Nederlandse diplomaten namen deel aan een rondleiding door Nagorno-Karabach, georganiseerd door de Azerbeidzjaanse autoriteiten. Ze bezochten de regio met ongeveer 150 deelnemers uit ruim vijftig landen. Ook een speciale EU-vertegenwoordiger was erbij. Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen vindt deelname passend bij het werk van een ambassade.
Op de vraag of Azerbeidzjan zich aan zijn belofte houdt om Armeens erfgoed te beschermen, noemt hij overleg met UNESCO en gerestaureerd erfgoed dat de ambassade tijdens rondleidingen heeft gezien. Een algemene beoordeling van de naleving geeft hij niet.
Wat buiten de rondleiding is onderzocht
Uit onderzoek van Het Bericht blijkt dat er naast die waarnemingen ook recent onafhankelijk onderzoek beschikbaar is naar verdwenen erfgoed. Caucasus Heritage Watch, geleid door archeologen van Cornell en Purdue, meldde op 4 september de vernietiging van de oude Armeens-Russische begraafplaats in Sjoesja. Volgens de onderzoekers vond die plaats tussen 9 en 14 mei 2026.
Op de begraafplaats stonden 35 negentiende-eeuwse grafstenen en vijf oudere Armeense stenen kruisen. De graven bewaarden namen en sporen van onder anderen families, ambachtslieden, artsen en Russische officieren. De onderzoekers verbinden de sloop aan de aanleg van een installatie voor regen- en afvalwater.
De onderzoeksgroep vergelijkt recente satellietbeelden met eerdere opnamen om schade of vernietiging vast te stellen. Daarmee kijkt zij op andere plekken en momenten dan een diplomatieke rondleiding. Gerestaureerde gebouwen en verdwenen graven kunnen naast elkaar bestaan. Een bezoek aan het ene beantwoordt de vraag naar de bescherming van het andere niet.
Een bevel om erfgoed te beschermen
Het Internationaal Gerechtshof droeg Azerbeidzjan op 7 december 2021 op alle noodzakelijke maatregelen te nemen om vernieling en ontheiliging van Armeens erfgoed te voorkomen en te bestraffen. Het gaat om een bindende voorlopige maatregel in de zaak die Armenië tegen Azerbeidzjan aanspande.
Berendsen zegt dat de uitspraken de betrokken landen binden en niet Nederland. Daarom vindt hij het niet aan Nederland om op naleving toe te zien en zegt hij die naleving niet te kunnen beoordelen. De minister noemt wel zorgelijke berichten over vernietiging. Op de recente bevindingen over de begraafplaats gaat hij niet in.
Dat onderscheid raakt mensen van wie de geschiedenis in de regio ligt. Na de gevechten van september 2023 arriveerden volgens de VN in minder dan een week meer dan 100.000 vluchtelingen in Armenië. Met het verdwijnen van kerken, grafstenen en opschriften verdwijnen ook tastbare sporen van een gemeenschap.
Vragen vóór een nieuw bezoek
Don Ceder (ChristenUnie), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) vroegen de minister om uitleg over de rondleiding en de bescherming van het erfgoed. Berendsen erkent dat het getoonde erfgoed een rijke Armeense geschiedenis heeft. Hij neemt de Azerbeidzjaanse voorstelling van de oorsprong ervan dus niet over.
De minister wil de bescherming van cultureel erfgoed tijdens zijn bezoeken aan Azerbeidzjan en Armenië op 26 en 27 oktober bespreken. Welke concrete controle op beschadiging en vernietiging hij daarbij verlangt, staat niet in de antwoorden.