Bij recente blokkades hebben politieagenten demonstranten van Extinction Rebellion van de A12 gehaald en aangehouden. Het Openbaar Ministerie onderzoekt nu vooral hoe deelnemers bij herhaalde overtredingen van de demonstratiewet vervolgd kunnen worden. Daarvoor is de wet niet veranderd: het gaat om de toepassing van bestaande regels. Burgemeester, politie en OM blijven per demonstratie beoordelen welk optreden nodig is.
Dat blijkt uit antwoorden van minister van Justitie en Veiligheid David van Weel aan zelfstandig Kamerlid Mona Keijzer. Zij vroeg waarom na eerdere terughoudendheid nu wel strenger tegen Extinction Rebellion wordt opgetreden. Van Weel bevestigt dat wet- en regelgeving niet zijn gewijzigd.
De landelijke lijn werd in augustus opnieuw vastgelegd na de boerenprotesten. Regioburgemeesters, de korpschef, het OM en de minister willen bij gevaarlijk gedrag op snelweg of spoor zoveel mogelijk hetzelfde optreden. In hun gezamenlijke verklaring staat ook dat het lokale gezag een uitzondering kan maken. Een demonstratie veilig laten verlopen vergt dus meer dan een landelijke oproep tot strengere handhaving.
Een aanhouding is nog geen vervolging
Bij recente A12-acties maakt justitie onderscheid tussen verschillende groepen. Volgens Van Weel zullen demonstranten die als eerste de weg op gingen worden vervolgd. Andere deelnemers zijn aangehouden wegens overtreding van de Wet openbare manifestaties. Die wet regelt onder meer de voorwaarden waaronder een demonstratie kan plaatsvinden.
Het OM vervolgt in beginsel niet voor een enkele overtreding van die wet zonder ander strafbaar gedrag. De rechter legt dan vanwege het demonstratierecht veelal geen of een zeer lage straf op, schrijft de minister. Een aanhouding en verwijdering van de weg betekenen daarom niet vanzelf dat iemand voor de strafrechter komt.
Het parket in Den Haag verkent nu de ruimte om bij herhaalde overtredingen wel te vervolgen. Van Weel noemt geen uitgewerkte grens, zoals een vast aantal overtredingen waarna vervolging volgt. Wie gevaar veroorzaakt, geweld gebruikt of vernielingen pleegt, kan volgens de bestaande lijn al strafrechtelijk worden aangepakt.
Meer ruimte voor optreden kent ook grenzen
De minister beroept zich op onderzoek dat in opdracht van het WODC is uitgevoerd en in december 2025 werd gepubliceerd. Daarin zien de onderzoekers bij bepaalde protestacties meer ruimte voor strafrechtelijk optreden binnen de bestaande wet dan het OM en Nederlandse rechters benutten.
Maar hun conclusie gaat verder dan die ruimte alleen. Ook vreedzame blokkades vallen volgens het onderzoek in beginsel onder de bescherming van het demonstratierecht. Beperkingen kunnen gerechtvaardigd zijn, maar aanhouden, vervolgen en straffen moeten in verhouding staan tot de concrete situatie. De onderzoekers wijzen generieke beperkingen af en waarschuwen dat streng optreden mensen kan afschrikken om vreedzaam te demonstreren.
Dat maakt het onderscheid tussen verkeersveiligheid en de inhoud van een protest belangrijk. Hulpdiensten en andere weggebruikers moeten worden beschermd. Tegelijk is de ruimte om het bestuur tegen te spreken een democratisch recht, ook voor mensen die geen toegang hebben tot overleg met ministers of andere machthebbers. De vraag is welk gedrag ingrijpen noodzakelijk maakt en hoe zwaar dat ingrijpen mag zijn.
De burgemeester is verantwoordelijk voor de openbare orde; de officier van justitie voor strafrechtelijke handhaving. Met de politiechef stemmen zij af wat bij een demonstratie nodig is. De burgemeester kan daarover verantwoording afleggen aan de gemeenteraad. Uiteindelijk beoordeelt de rechter of vervolging en een eventuele straf binnen het demonstratierecht passen.
Het kabinet wil daarnaast de strafbepaling van de demonstratiewet herzien en nieuwe bevoegdheden voor gedwongen verplaatsing voorbereiden. In de kabinetsreactie van september is internetconsultatie voorzien voor het eerste kwartaal van 2027. De huidige A12-aanpak loopt daarop vooruit met de bestaande regels; welke herhaalde overtredingen daadwerkelijk tot vervolging leiden, wordt nog onderzocht.